معمار آرزوها ; زمان معمار است

یکی دیگر از تزیینات زیباى هنر اسلامی، مقرنسهاست. مقرنس نیز علاوه بر عنصرى تزیینی، عامل فنى در معمارى به شمار می‌رود. مقرنسها در معمارى اسلامى براى اولین بار در گوشه‌ها و زاویه‌هاى گنبدها به کار گرفته شدند. در آغاز وقتى خواستند بناى عظیم گنبدها را برپا کنند، نیاز به عوامل فنى داشتند تا مانع ریزش سقف سنگین گنبد شوند. چنانچه گنبدهاى دورة ساسانى به دلیل عدم ایستایى لازم، فرو ریختند. معماران اسلامی، چنانچه ذکر گردید، با استفاده از سقفهاى گنبدى و به طور کلى با اقتباس از معمارى گذشته، دست به نوآوریهاى تکنیکى و هنرى منحصر به فردى زدند که در نوع خود در جهان معمارى بی‌نظیر بود. آنها سقف گنبد را که در دورة ساسانى بر روى پایه مربعى بنا شده بود، به پایه‌هاى شش ضلعى و هشت ضلعى تقسیم کردند و سرانجام گنبد را بر پایه هشت ضلعى بنا نهادند، لذا فشارهاى وارده از سقف گنبدى که به گوشه‌های جانبى هشتگانه منتقل می‌شد، مانع از ریزش گنبد شد. این اضلاع هشتگانه به صورت مثلثهاى کوچکى نمایان شدند که جنبه تزیینى نیز یافتند. سپس در مراحل بعدى با استفاده از مصالح انعطاف‌پذیرى چون گچ، هنر مقرنس‌کارى گسترش پیدا کرد.

«بارزترین عنصر تزیینى در تزیینات اسلامی، مقرنس است که یادآور نماى منجمد شدة سنگ گونة شیره‌های آهکى (استالاگمیت) در غارهاست. ساده‌ترین شکل مقرنس از هفت عنصر منشورى تشکیل یافته که می‌توانند برهم افزوده شوند و یک برجستگى را تشکیل دهند. این هفت عنصر باهم یک مستطیل و دو مثلث می‌باشند. یکى از مثلثها، دو پهلو برابر و دیگرى سه پهلو برابر است. این تصویرها به کمک هر پهلویشان می‌توانند به هم متصل شوند و مجموعه‌هایی را پدید آورند. بنابراین امکان پدید آمدن ترکیبهاى بسیارى وجود دارد. مقرنسها عنصر ساختمانى نیستند، بلکه عنصرى تزیینى به شمار می‌روند که اغلب روى یک عنصر معماری مثلاً سر ستون، قوس، فیل پوش زیر گنبد، قرنیز، کتیبه، در و پنجره و غیره متصل می‌شوند. مقرنسها را گاه نظیر آنچه که در سوریه است، از سنگ می‌تراشند، گاه نظیر ایران و ترکستان از سفال (کاشی) اما بیشتر آن را از گچ می‌سازند». [56] ایجاد مقرنس و پرداخت آن، شیوه‌ها و سبکهاى متعددى را پدید آورد و هر سرزمینى بنابر تجارب خود، مقرنس را به گونه‌اى در بنا به کار برد. چنانکه قبلاً ذکر گردید، براى اول بار مقرنس در گوشه‌هاى زیر گنبد به کار برده شدکه به این زوایا فیل‌پوش نیز می‌گفتند. فیل‌پوشها، که در هر چهار گوشه پایة گنبد به کار برده می‌شد به صورت مثلثهاى منشورى شکل بودند که براى انواع تزیین آمادگى فراوان داشت و مسلمانان این فیل پوشها را با تعداد زیادى مقرنس برجسته نمایان ساخته‌اند بعدها علاوه بر تزیین فیل پوشها و ساقة گنبد، مقرنس‌کارى و تزیین طاق‌بندیها، گوشه‌های مختلف، در تزیین مناره‌ها و درهاى بزرگ به کار رفت. چنانکه در الحمراى غرناطه [57] طاقها به طور کامل با مقرنس تزیین شده‌اند که تلألؤ نور در این نوع تزیین شگفت‌آور است و سایه‌هایى که این عناصر کوچک هندسى ایجاد می‌کنند، زیبایى بنا را به حد اعلاى ممکن می‌رسانند. [58] از طرفی، مقرنسها شباهت زیادى «به خانه‌هاى زنبور دارد که، به شکل طبقاتى روى هم ساخته شده، براى آرایش دادن عمارتها و یا براى اینکه بتدریج از شکل هندسى به شکل دیگرى پرداختن و مخصوصاً از اشکال مربع به اشکال دایره‌‌اى که گنبدها به آنها قرار می‌گیرد، به کار می‌رود. در ساختن آنها، مهارت را به حدى رسانده‌اند که نمی‌گذارند موجب سنگینى ساختمان شود و بر اصل و پایه، فشار وارد آید» [59]

مقرنس به استوارى و توازن بنا کمک می‌کند و گویى سقف آسمان است که بر حجم مکعب زمین قرار گرفته است. گردى آسمان با حرکات خود که بر جهات چهارگانة کرة ارض (مطابق با عناصر چهارگانه گرما و سرما، رطوبت و خشکی) قرار یافته است و با پیوند آسمان و زمین، جهان به گونه‌اى نمادین در معمارى اسلامى ظاهر گردیده است و این همه ریشه در اساسی‌ترین اصل اسلام دارد که همانا «وحدت» اسلامى است. این وحدت در سراسر عالم هستى هویدا و آشکار است و بشر با الگو بردارى از نمونه‌هاى الهی، طرحهاى خود را در همه بخشهای زندگى پی‌ریخته است.